Kitle İletişim Kuramları 17 - Rosengren Kullanım ve Doyum Yaklaşımı

Kitle iletişim araçları içerikleri ve örgütleniş biçimleriyle çok çeşitlilikler gösterir ve toplum üzerinde etkili olabilecek geniş bir alandaki faaliyetleri kapsarlar. Tasarlanmış olsun ya da olmasın kitle iletişim araçlarının işleyişlerinin doğuracağı sonuçlar (kitle iletişim araçlarının etkileri) ve izleyici topluluklarının ilgisinin çekilmesi veya fikir ve davranışlarının etkilenmesi gibi tasarlanmış amaçları sağlama yeteneği (kitle iletişim araçlarının etkililiği) uzun yıllar boyu araştırma konusu olmuştur. Tüm kitle iletişim araştırmalarının amacı, kitle iletişiminin etkilerini açıklamaktır (Rubin).

Başlangıçta kitle iletişim araçlarının birtakım etkileri olduğunu kabul eden ve özellikle bu etkiler üzerinde duran araştırmalar yapılmaktaydı. İzleyici farklılaştırılmamış bir kitle, ikna etme ve enformasyon için pasif bir hedef veya kitle iletişim araçları ürünleri tüketicilerinin pazarı olarak algılanmıştır (McQuail ve Windahl, 1993). Tek yönlü modeli takip eden ve insanların kitle iletişim araçlarının pasif tüketicileri olduğu fikrini taşıyan bu yaklaşımların izleyiciyi geri planda bırakması, daha sonra izleyiciyi merkez alan modellerin doğmasına neden olmuştur.

Kitle İletişim Kuramları 16 -İki Aşamalı Akış - Paul Lazarsfeld

Paul Lazarsfeld, Einstein, Popper ve Wittgenstein gibi önemli isimleri çeken “Vienna Circle” denen grubun

mantıksal pozitivizm (mantıksal ampirizm) anlayışını Amerika’da kitle iletişimi kuram ve araştırmalarında egemen yaptı. Vienna Circle’ın anlayışına göre, bilgi iki kaynağa sahiptir: mantıksal muhakeme ve bilimsel teorilerin tek kanıtlaması olan ampirik deney. Lazersfeld için kitle iletişimi (radyo) sadece 

araştırma yöntemi geliştirmek için araçtı; onun yaşam boyu ilgisi “matematiği toplumun sorunlarını çözmek için nasıl kullanırsın” sorusu üzerine odaklanmıştı. Kendisi ve arkadaşları, ölçme yöntemleri geliştirdiler.[1] Merton and Lazarsfeld (1968) “Studies in Radio and Film Propaganda” yapıtlarında etki araştırmalarının doğasınıözetlediler: Bu araştırmalar broşür, sinema ve radyo programlarını incelerken içerik analizi ve yanıt analizi kullandılar. Yanıt analizi “odaklanmış söyleşiden” ve “program analizer” aracından çıkartıldı. Yanıtlar iki yönlü üç kademeli (katılıyor, nütral, katılmıyor) ölçek kullanılarak istatistik analizi yapılıyordu. 

Bu analizle, (a) propaganda etkisi, (b) yanıtların dağılımı, (c) beklenen yanıtların verilip verilmediği, (d) 

beklenmeyen yanıtlar belirleniyordu.

Kitle İletişim Kuramları 10 - Westley ve Maclean'in Kavramsal Modeli

1957'de ortaya çıkan bu oldukça etkili olmuş model, araş­tırmaların edinilmiş bulgularını düzenlemek, kitle iletişim araştırması için özellikle uygun olan sistematik bir uygula­mayı sağlamak amacıyla geliştirilmiştir. Kaynağında sosyal psikoloji, denge ve birlikte yönelim kuramları yatar.

Westley ve MacLean, iki kişinin dış objelere karşı bir­likte yönelim durumunun sistematik ve birbirleriyle karşı­lıklı ilişki içinde olan niteliğini koruyarak kitle iletişiminin oldukça karmaşık durumunu temsil eden bir model mey­dana getirmek istemişlerdi.

Newcomb 'un ABX modelinin Wesüey ve MacLean uyarlaması

Uyarlama yazarların kitle iletişimi ile kişilerarası iletişim aıasında temel farklılıkları algılamasına dayanır. Bu farklı­lıklar:

(a)   kitle iletişiminde geribeslemenin çok az oluşu ya da ertelendiği gerçeği,

(b)  herhangi bir bireyin (B) (izleyici olarak) yönelece­ği ve arasından seçmek zorunda olduğu daha fazla sayıda A'ların (alternatif kitle iletişim kaynakları) ve X'lerin (çev­redeki objeler) olması.

               

Bu noktada model, enformasyon kaynağının, A'mn, B ile iletişim kurmak üzere karmaşık X'ler arasından seçim yapma eylemini gösterir. Buna ek olarak B, herhangi bir X'i doğrudan algılayabilir ve geribesleme hattı ile (FBA) cevap verebilir. Böyle bir durum enformasyonun bir birey­den diğerine verildiği veya birey tarafından uzman kayna­ğa başvurulduğu kişilerarası iletişimde bilinen bir durumu temsil eder.

Kaynak:İletişim Modelleri ve Etkileşim (Baha   KURTBOĞANOĞLU)

Kitle İletişim Kuramları 9 - Yakınlaşma Modeli

Rogers'a göre, "İletişim, ka­tılımcıların ortak bir anlaşmaya varmak üzere enformas­yon yaratıp birbirleriyle paylaştıkları bir süreçtir".

Model, katılımcı A ile katılımcı B arasındaki ilişkiyi iletişimsel etkileşim biçiminde sunar. Burada enformasyon alma ve vermeye dayanan daha gelişmiş bir karşılıklı an­laşmaya yönelen dairesel bir süreç vardır. Karşılıklı anlaş­maya varılmadan önce, birkaç enformasyon alışverişi dön­güsü meydana gelir, bu döngünün tamamlanmış olması gerekmez. Bu model deki iletişim sürecinin, bizler incelemeye başlamadan zaten başlamış olduğu kabul edilir.

İletişimin bu modelinin, tek yönlü düz çizgisel mode­le göre bazı avantajları olduğu öne sürülür: Bu avantajlar modelin sürekli geribesleme sağlayan kalıplaşmış enfor­masyon bilgi akışlarıyla birbirine bağlanmış bireylerden oluşan bilgi ağları içindeki ilişkiler ile karşılıklı anlama ve ortak görüşe varma konuları üzerinde duruşundan kay­naklanır. Model gönderen ve alıcılar arasında kültür ve güç gediklerinin ancak güven ve karşılıklı anlayışın yavaş yavaş artırılarak kapatılabileceği özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki birçok duruma uygulanabilir.

Kaynak:İletişim Modelleri ve Etkileşim (Baha   KURTBOĞANOĞLU)

Kitle İletişim Kuramları 8 - Uyum ve Uyumsuzluk Kavramı

Denge ve birlikte yönelim kuramının bir uzantısı iki zıt eği­limin sürekli yaşandığı, biri anlaşmaya doğru, diğeri kutuplaşmaya doğru gelişen kamuoyu değişimi hakkındaki çalış­mada bulunabilir. Bu konu bazen 'özümseme ve karşıtlık' olarak da anılır. Kitle iletişim araçları ve kamuoyu hakkında yapılan araş­tırmalar bir ya da diğer eğilimin oluşabileceği bazı koşulla­rı bilmemizi mümkün kılar, özellikle insanların kendileri­ni kitle iletişim araçları kaynaklarından uzak tuttukları veya kitle iletişim kaynaklarının görüşlerini özümsedikleri zamanlarda olduğu gibi. Bu süreç, örneğin farklı kitle iletişim araçlarının farklı par­ti ve adayları destekledikleri seçim kampanyalarında mey­dana gelebilir.

Şekilde gösterilen sürecin ana özellikleri şunlar­dır:

 Önce, gelen gönderiler uyumsuzluk olasılığını azaltma ve çevre ile uyumu sağlamak amacıyla alıcılar tarafın­dan taranır ve ayıklanır; durum (A). Bu sürecin yeterli ol­mayışı veya değişen koşullar nedeniyle, yeni ya da karşıt fikirlerin alındığı potansiyel uyumsuzluk durumları ortaya çıkar; durum (B). Uyumsuzluk toplumsal ve psikolojik sü­reçleri harekete geçirir. Bu da dengenin geri kazanılması için iki ana ola­sılığı biçimlendirir. Bu olasılıklar kaynağın algılanmasını değiştirmek (C) veya çıkmaza giren fikir veya tutumu değiştirmektir (D).

Örnek olarak, seçim döneminde bir seçmenin bir parti liderini etkileyen skandal hakkında bir gazete makalesi okuması durumunda ortaya çıkacaktır. Bu, des­teklenmeyen bir partiye ilişkin ise, uyum sağlanır ve hiçbir etki olmaz. Gönderi seçmenin kendi partisi ile ilgiliyse bağlılık zede­lenir. 

Önceki uyumu geri kazanmak için seçenekler gazete kaynağı hakkında kuşku duymak veya partiyi daha az destekler olmak.

Bu durumla ilgili etmenler şunlardır:

1.     Başlangıçta tarama işlevini sağlayan seçici algılama ve alımlama.

2.     Var olan fikri desteklemek ve keskinleştirmek üze­re değinilen grup normları. Normlar ne kadar destekleyi­ci olursa, (C) o kadar çok seçme, kaynak hakkındaki fik­ri gözden geçirme ve gönderiyi ihmal etme şansı vardır. Grup normlarından daha az güçlüyse alıcı bir o kadar izole olur, düşüncesinin veya davranışının etkilenme şansı artar.

3.     Ego katılımı. Bir düşüncenin kişisel katılımı ya da kişiliğin bir parçasını temsil etme derecesi kişisel katılım arttıkça değişim şansı azalır, kaynağın ve herhangi rahatsız edici bir gönderinin kabul edilmeme şansı artar.

4.  Fikir farklılığı derecesi. Araştırmalara göre bu fak­tör ile potansiyel tepkiler arasında karmaşık bir ilişki var­dır. Gönderi ile var olan durum arasındaki küçük farklılık­lar genelde herhangi bir değişime (ne (C) ne de (D) seçe­neği etkilidir) yol açmaz. Kitle iletişim aracı farklılıkları çoğu kez fikrin değiştirilmesi yönünde birtakım düzenle­meleri gerektirir, büyük farklılıklar çoğu kez grup normla­rının ve ego katılımının harekete geçirilmesini içerir, gön­deri ve kaynağın reddedilmesine, fikre olan sadakatin tek­rar kazanılmasına yol açar. Etkilemesi amaçlanan gönderi­nin ters etki yapması (aslında kaynak ile alıcı arasındaki tutum gediğini artırarak) 'bumerang' etkisi olarak adlandı­rılır.

Kaynak:İletişim Modelleri ve Etkileşim (Baha   KURTBOĞANOĞLU)

Kitle İletişim Kuramları 6 - Newcomb 'un ABX Modeli

Model Newcomb (1953) tara­fından formüle edilmiş olsa da, psikolog Heider'ın (1946) daha önceki çalışmasının bir uzantısıdır., iki kişinin birbirlerine ve dış bir objeye karşı be­ğenme veya beğenmeme tutumu durumunda bazı ilişki ka­lıpları dengelenecek bazıları ise dengelenmeyecektir. Bunun da ötesinde, denge durumunda her bir katılımcı değişime karşı koyacak, dengesizlik du­rumunda ise 'bilişsel' dengeyi tekrardan kazanmak için gi­rişimlerde bulunacaktır.

Model bir üçgen şeklindedir, noktalar iki bireyi A ve B'yi ve ortak çevrelerindeki bir objeyi X'i temsil eder. Her iki birey birbirlerine ve X'e yönelimlidir. Herhangi bir de­ğişim hakkında enformasyon ileterek ve ayarlamaların ol­masına izin vererek üç öğe arasındaki simetriği sağlamak ve geliştirmek bakımından iletişim, yönelim yapısını des­tekleyecek bir süreç olarak alınır.

 Modelden çıkartılabilecek ana önermeler şunlardır: A ve B'nin X'e karşı yönetimlerindeki farklılıklar iletişimi teşvik edecektir. Bu iletişim sonuçta ilişkiler sisteminin 'normal durumu' olduğu varsayılan dengeyi kazanma eği­limini gösterecektir.

Kaynak:İletişim Modelleri ve Etkileşim (Baha   KURTBOĞANOĞLU)

Kitle İletişim Kuramları 5 - Gerbner'in Genel İletişim Modeli

Amerikalı kitle iletişim araştırmacısı George Gerbner'in amacı geniş uygulama alanı olan bir model çizmektir. Model ilk kez 1956'da sunulmuştur.

Modelin özel bir niteliği hangi iletişim durumunu açıklıyorsa ona göre farklı biçimlere sokulabilmesidir. .

1- Bir kişi,

2- Bir olayı algılayıp

3- Tepkide bulunduğunda

4- Belli bir ortamda

5- Bazı araçlar kanalıyla

6- Kullanılabilir malzemeler hazırlar

7- Bunun bir biçimi

8- ve bağlamı vardır

9- İçeriği aktararak içerik iletilir

10- ve bazı sonuçlara yol açar.

Yaklaşımının bulguları 

Televizyonun örgütsel ve ideolojik yapısı

Televizyonun psikolojik, kültürel ve siyasal etkisi

Kitle İletişim Kuramları 1 - Shannon ve Weaver Modeli

            Shannon-Weaver modeli, Enformasyon Teorisi veya Matematiksel İletişim Kuramı olarak da isimlendirilmektedir. Bu modeli, 1949 yılında Claude Elwood Shannon (1916-2001) ve Warren Weaver (1894-1978) ortaklaşa yaptıkları bir çalışmayla bulmuşlardır. 

 Model şu çizgiyi takip eder: